ΤΟ ΠΕΙΡΑΜΑ ΤΟΥ STANFORD

• 2026.01.18
• Δ. Σακελλαρίου .

Το πείραμα φυλάκισης του Stanford

Το μακρινό 1971 διεξήχθη ένα πείραμα πάνω στις ψυχολογικές επιπτώσεις, που επιφέρει η μετατροπή ενός ατόμου σε φυλακισμένο ή δεσμοφύλακα. Το πείραμα διεξήχθη στο Πανεπιστήμιο Stanford από την ερευνητική ομάδα του καθηγητή ψυχολογίας Φίλιπ Ζιμπάρντο (Philip Zimbardo). Εικοσιτέσσερις φοιτητές από συνόλο 70 επιλέχθηκαν για να παίξουν τους ρόλους των φυλακισμένων και των δεσμοφυλάκων και να ζήσουν σε μια υποτιθέμενη φυλακή, που είχε δημιουργηθεί για τους σκοπούς του πειράματος στο υπόγειο του κτηρίου της Επιστήμης της Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Stanford. Η επιλογή των υποψηφίων έγινε με βάση την απουσία ψυχολογικών και ιατρικών προβλημάτων, αλλά και ποινικού μητρώου, έτσι ώστε να αποτελούν ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα για την επιστημονική παρατήρηση. Οι ρόλοι μοιράστηκαν μετά από ρίψη κέρματος (κορώνα ή γράμματα).

 

Το πείραμα είχε προγραμματιστεί να διαρκέσει 14 ημέρες. Οι φυλακισμένοι και οι δεσμοφύλακες μπήκαν κατευθείαν στους ρόλους, προχωρώντας τους ρόλους τους όμως πέρα από τις προβλέψεις, οδηγούμενοι σε επικίνδυνες και ψυχολογικά καταστροφικές καταστάσεις. Το ένα τρίτο από τους φρουρούς κρίθηκε ότι επέδειξαν «γνήσια» σαδιστικές τάσεις, με αποτέλεσμα αρκετοί “φυλακισμένοι” να τραυματιστούν ψυχολογικά και δυο από τους φοιτητές να αποχωρήσουν νωρίς από το πείραμα. Μετά την κατάρρευση ενός φοιτητή από τις απάνθρωπες συνθήκες, που επικρατούσαν στη φυλακή και συνειδητοποιώντας ότι είχε παθητικά επιτρέψει ανάρμοστες συμπεριφορές να λάβουν χώρα κάτω από την εποπτεία του, ο Ζιμπάρντο κατέληξε στο συμπέρασμα, ότι τόσο οι φυλακισμένοι όσο και οι δεσμοφύλακες είχαν ταυτιστεί υπερβολικά με τους ρόλους τους, με αποτέλεσμα να τερματίσει το πείραμα μετά από έξι μέρες. Τα ευρήματα του πειράματος έχουν τεθεί υπό αμφισβήτηση και το πείραμα έχει δεχθεί κριτική για τη μη επιστημονική του μεθοδολογία.

Παρά το γεγονός ότι ο Ζιμπάρντο ερμήνευσε το πείραμα, ότι οι «φύλακες» ενστικτωδώς απέκτησαν σαδιστικές και αυταρχικές συμπεριφορές, ήταν ο ίδιος ο Ζιμπάρντο που στην πραγματικότητα είχε δώσει οδηγίες στους «φύλακες» να ασκήσουν ψυχολογική πίεση στους «κρατούμενους». Κριτικοί επίσης τόνισαν ότι κάποιοι από τους συμμετέχοντες δρούσαν με τρόπο έτσι ώστε να βοηθήσουν στην πορεία του πειράματος, όπως ένας φρουρός είπε εκ των υστέρων, «ώστε οι ερευνητές να έχουν με κάτι να δουλέψουν». Παραλλαγές του πειράματος έχουν συμβεί και από άλλους ερευνητές, αλλά καμία από αυτές δεν έχει αναπαραγάγει τα αποτελέσματα του πειράματος. 

Τα συμπεράσματα (όπως παρουσιάστηκαν τότε) ήταν ότι οι  άνθρωποι υιοθετούν ρόλους πολύ πιο γρήγορα και βαθιά απ’ όσο πιστεύουν. Ότι η εξουσία και το σύστημα μπορούν να οδηγήσουν σε απάνθρωπη συμπεριφορά, ακόμη και χωρίς «κακούς» ανθρώπους και τέλος ότι το σύστημα μπορεί να είναι πιο καθοριστικός παράγοντας διαμόρφωσης της συμπεριφοράς από την ατομική ηθική.

Σήμερα χρησιμοποιείται περισσότερο ως  παράδειγμα για τους κινδύνους της εξουσίας και της ομαδικής δυναμικής και λιγότερο ως αυστηρό επιστημονικό πείραμα. Παραμένει επίκαιρο και συζητείται συχνά σε σχέση με μηχανισμούς αλλοίωσης της ανθρώπινης συμπεριφοράς όπως πχ :

Τις σαδιστικές συμπεριφορές  δεσμοφυλάκων στις φυλακές.

Την αστυνομική βία.

Την γραφειοκρατική ταλαιπωρία  πολιτών από δημόσιους υπαλλήλους.

Το “καψόνι” στον στρατό με την ανεξήγητη συμπεριφορά μερικών “παλαιών” προς τους νεο-εισερχόμενους.

Σε χώρες με αυταρχικά  συστήματα διακυβέρνησης.

Μεταφορά στον Κινηματογράφο

 

The Stanford Prison Experiment (2015), Αμερικανική ταινία βασισμένη στο πραγματικό πείραμα του 1971. Σκηνοθεσία: Kyle Patrick Alvarez. Παίζουν οι Billy Crudup, Ezra Miller, Michael Angarano κ.ά. Δραματική/ψυχολογική προσέγγιση της ιστορίας, με ένταση και εστίαση στην εξέλιξη των συμμετεχόντων.

Das Experiment (2001). Γερμανική ταινία εμπνευσμένη από το Stanford Prison Experiment, αλλά με πιο δραματοποιημένη και κινηματογραφική προσέγγιση.

 

ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΒΗΜΑ

Οι απόψεις που εκφράζονται  στα άρθρα της Ιστοσελίδας μας  ανήκουν αποκλειστικά στον/στη συγγραφέα και δεν απηχούν κατ’ ανάγκη τις θέσεις ή τις απόψεις της συντακτικής επιτροπής ή της ιστοσελίδας συνολικά, εκτός και αν ρητά αναφέτεται ως συντάκτης η ΕΕΥΕΔ ή ΔΣ/ΕΕΥΕΔ.

Επιμέλεια ανάρτησης : Αργύρης Τασιόπουλος