Εφημερίδα «Τα Ελληνικά Χρονικά» του Μεσολογγίου (1824 – 1826)

2026.01.12

Ιωάννη Κατσαβού, Σημαιοφόρου (Ε) ΠΝ,
Συγγραφέα – Ερευνητή της Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας

Θεωρούντες ότι μας εξέλιπεν κάθε ελπίς βοηθείας και προμηθείας, τόσον από την θάλασσαν καθώς και από ξηράν να βαστάζωμεν, ενώ ευρισκόμεθα νικηταί του εχθρού αποφασίσαμεν ομοφώνως: Η Έξοδός μας να γίνει βράδυ εις τας δύο ώρας της νυκτός 10 Απριλίου, ημέρα Σάββατον και ξημερώνοντας των Βαΐων, κατά το εξής σχέδιο, ή έλθη ή δεν έλθη βοήθεια… 1 . Νωρίτερα την ίδια ημέρα, η Διευθυντική Επιτροπή του Μεσολογγίου, της οποίας προΐστατο ο Ιωάννης Παπαδιαμαντόπουλος, ειδοποίησε τους οπλαρχηγούς, τους δημογέροντες και τον αρχιερέα Ρωγών Ιωσήφ και συνέταξαν το παραπάνω κείμενο με οδηγίες για την Έξοδο από το πολιορκημένο Μεσολόγγι. Έπειτα από τρεις πολιορκίες, η πείνα και η βοήθεια που δεν έφτανε, ούτε από ξηρά ούτε από θάλασσα, ανάγκασαν τους υπερασπιστές της πόλης να αποφασίσουν το τόλμημα. Ένα τόλμημα με πικρό απολογισμό.

Ο Μάγερ, εκδότης της εφημερίδας «Ελληνικά Χρονικά» και ο τυπογράφος τους, Μεσθενεύς, συγκαταλέγονται μεταξύ αυτών που χάθηκαν κατά την Έξοδο, σφραγίζοντας την πορεία της δεύτερης έντυπης εφημερίδας στην επαναστατημένη Ελλάδα.

Πάνω από δύο χρόνια χωρίζουν την πρώτη ελληνική εφημερίδα με τον τίτλο «Σάλπιγξ Ελληνική», που τυπώθηκε σε απελευθερωμένο ελληνικό έδαφος, από τα «Ελληνικά Χρονικά», τα οποία είχαν ήδη προαναγγείλει την έκδοσή τους στα τέλη του 1823. Στις 18 Δεκεμβρίου είχε κυκλοφορήσει μία προκήρυξη όπου αναφερόταν η έναρξη των «Ελληνικών Χρονικών» την πρώτη του νέου έτους. 2 Όμως, νωρίτερα από ό,τι δηλωνόταν στην προκήρυξη, στις 24 Δεκεμβρίου 1823, κυκλοφόρησε ένα δίφυλλο με τον τίτλο «Πρόδρομος των Ελληνικών Χρονικών». 3 Τα «Ελληνικά Χρονικά» ξεκίνησαν την κυκλοφορία τους την 1 η Ιανουαρίου του 1824. Χρονιά που ο Τύπος λειτούργησε συστηματικά με την ίδρυση και άλλων δύο φύλλων σε σημαντικές για την εξέλιξη του Αγώνα πόλεις: η «Εφημερίς των Αθηνών» (20 Αυγούστου 1824 – 15 Απριλίου 1826), στην Αθήνα με εκδότη τον Γεώργιο Ψύλλα, και στην Ύδρα ο «Φίλος του Νόμου» (10 Μαρτίου 1824 – 27 Μαΐου 1827), από τον Ιταλό Ιωσήφ Κιάπε. Από το 1824 και ύστερα, η ελληνική δημοσιογραφία δεν σταμάτησε να δηλώνει παρούσα στη ζωή του τόπου στα μεγάλα και σημαντικά, αλλά και στα μικρά και καθημερινά.

Την τυπογραφική επάρκεια του Μάγερ είχε εντοπίσει ήδη από το Μάιο του 1823 ο Ιω. Παπαδάκης, ο οποίος το είχε γράψει σε επιστολή του προς τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο: «… έχει τας αναγκαίας ιδέας της τυπογραφίας και έχει μάλιστα μίαν λιθογραφίαν παρ’ αυτώ…». 4 Ωστόσο, προς την κατεύθυνση της έκδοσης περιοδικού εντύπου, τον ενεργοποίησε ο Άγγλος συνταγματάρχης Λέστερ Στάνχοπ, 5 που είχε έρθει στην Ελλάδα κατάλληλα εξοπλισμένος και αποφασισμένος να στήσει ελεύθερο Τύπο. Ο Στάνχοπ, όπως φαίνεται και από την αλληλογραφία του, έδειξε μεγάλη εμπιστοσύνη στις ικανότητες του Μάγερ. 6

Πρώτος τυπογράφος –και μοναδικός στο Μεσολόγγι για ένα διάστημα– ήταν ο Παύλος Πατρίκιος, ο οποίος αρχικά, παρακινημένος από τον Αλ. Μαυροκορδάτο, αρνήθηκε να τυπώσει το κείμενο που συνόδευε την «Προκήρυξη», εξαιτίας του συνοδευτικού κειμένου το οποίο αναφερόταν στην ελευθερία του Τύπου και τιτλοφορείτο «Περί δε της ελευθερίας του τύπου, τα φρονήματά μας εξηγούνται σαφώς εις την ακόλουθον περίοδον των συγγραμμάτων του Βένθαμ», με τη δικαιολογία ότι δεν ήταν «καλή» η γλώσσα. Ο Στάνχοπ, όμως, υποστηρικτής των ιδεών του Άγγλου συγγραφέα Τζέρεμι Μπένθαμ (Jeremy Bentham) (1748-1832) –όπως και ο Λόρδος Βύρων– παρέμεινε αμετακίνητος στην απόφασή του, με αποτέλεσμα να τυπωθεί το κείμενο. Τον τυπογράφο Μεσθενέα φαίνεται να είχε συστήσει ο Στάνχοπ στον Μάγερ. 7 Ο Δ. Μεσθενεύς, ο οποίος ίσως να ήλκε την καταγωγή του από τη Θεσσαλονίκη, 8 παράλληλα με την τυπογραφική φροντίδα της εφημερίδας, το 1824 κυκλοφόρησε με δικά του έξοδα στο Μεσολόγγι το «Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος και σχέδιον οργανισμού των επαρχιών»…, του Αναστασίου Πολυζωΐδη. 9 Τέλος, ως μεταφραστής των κειμένων που έγραφε ο Μάγερ 10 αρχικά στη γαλλική γλώσσα, αναφέρεται ο Παυλίδης ή Δ. Παύλου από το Ζαγόρι. 11 Ήταν δάσκαλος του σχολείου στο Μεσολόγγι, μαχητικός αρθρογράφος μέσα από τις σελίδες των «Ελληνικών Χρονικών» και ας σημειωθεί ότι μεταγράφοντας τα κείμενα του Μάγερ, επενέβαινε γλωσσικά σε όσα γραπτά έκανε την επιμέλεια.

Τα «Ελληνικά Χρονικά» είναι γνωστά και ως η «εφημερίδα της πολιορκίας». Πραγματικά, η ειδησεογραφία επικεντρώνεται γύρω από τα πολεμικά γεγονότα, τις κινήσεις των επαναστατημένων Ελλήνων και τις αποφάσεις της Διοίκησης, πάντοτε με έμφαση στις επιχειρήσεις της Στερεάς και κορυφώνεται με αυτά που σφραγίζουν τη μοίρα του Μεσολογγίου. Οι ειδήσεις από το εχθρικό μέτωπο σχετικά με τις προετοιμασίες της επικείμενης πολιορκίας ενημερώνουν και προϊδεάζουν: «Από όλα τα μέρη μας βεβαιώνεται η είδησις περί των μεγάλων προετοιμασιών από μέρους της Αλβανίας διά την κατά του μέρους τούτου εισβολήν και την πολιορκίαν των δύο πόλεων του Μεσολογγίου και Ανατολικού… Μανθάνομεν ότι αυτός [ο Ρεσίτ-Μεχμέτ Πασάς] μεταξύ των άλλων φέρει μαζί του και δύο χιλιάδας κτίστας, επί σκοπώ να οικοδομήση εις όλα τα στενώματα πύργους, οι οποίοι θέλουν χρησιμεύσει ως παρακαταθήκαι πολεμικαί και ως φρούρια, διά να εμποδισθούν οι Έλληνες από το να ημπορέσουν να διακόψουν την συγκοινωνίαν του στρατοπέδου του και την μεταφοράν των διά τούτο αναγκαίων ζωοτροφών. Μολονότι αι ειδήσεις αύται φαίνονται υπερβολικαί…» (αρ. φ. 13, 13 Φεβρουαρίου 1825). Η περιγραφή της πολιορκίας, σκληρή από τη φύση της, γίνεται ακόμη πιο δραματική, γνωρίζοντας εκ των υστέρων την έκβασή της και το χαμό όλης της οικογένειας του Μάγερ. Τα γεγονότα παρακολουθούνται μέρα με τη μέρα: «26 Απριλίου [1825] / Ο εχθρός έκαμε την νύκτα δύο τετραγωνικάς τάφρους… έως 250 οργυιάς μακράν του ημετέρου τείχους… 27 του αυτού /Την παρελθούσαν νύκτα έστησεν ο εχθρός κατά μέτωπον του κανονοστασίου, κατασκευασθέντος επ’ ονόματι του αειμνήστου Ρήγας, εν πρόχωμα όπισθεν των παραλλήλων… 28 του αυτού / … Σήμερον το μεσημέριον στήσας ο εχθρός αντίκρυ του προφράγματος της Λουνέτας μίαν λουμβάρδαν, έρριψεν καθ’ ημών 5 βόμβας με την απαιτουμένην εμπειρίαν, πλην δεν επροξένησαν καμμίαν βλάβην. 29 του αυτού / Την παρελθούσαν νύκτα άρχισεν ο μεταξύ ημών και του εχθρού κανονιοβολισμός, και διήρκεσεν από τας 2 ώρας εις τα 8. Και ενώ ο εχθρός έρριπτεν εις τα πλέον κινδυνώδη μέρη βόμβας και γρανάτας, η θεία πρόνοια εφύλαξεν αβλαβείς όλους τους εκείσε παρευρεθέντας…» (αρ. φ. 34, 29 Απριλίου 1825).

Η πολιορκία που γίνεται στενότερη, οι ανταλλαγές των πυρών που πυκνώνουν, η ρίψη βομβών που επιτείνεται, ο πόλεμος των υπονόμων που ανατινάσσονται κάτω από τις θέσεις του εχθρού, οι αυτομολούντες από και προς τα δύο στρατόπεδα, οι οποίοι παρέχουν πληροφορίες, οι βιαιότητες και οι ηρωισμοί, τα τουρκικά πλοία που ασκούν πιέσεις, δίνονται ανάγλυφα μέσα από τις στήλες των «Ελληνικών Χρονικών». Στο τελευταίο φύλλο παρουσιάζεται μία από τις ύστατες προσπάθειες αντίστασης (αρ. φ. 11-15, 20 Φεβρουαρίου 1826): «… Ο ενθουσιασμός λοιπόν της φρουράς και η καταφρόνησις του θανάτου επολυπλασιάσθη, και, όταν ο ήλιος διέχυνε τας ακτίνας του, οι αθάνατοι ούτοι ήρωές μας εξελθόντες από το φρούριον, επέπεσον εις τους εχθρικούς προμαχώνας [……] Ο εχθρός στολίσκος πλησιάσας προς το Βασιλάδι εκανοβόλησεν αυτό, αντικανοβολισθείς από την φρουράν ταύτης της θέσεως, και μετά ημίσειας περίπου ώρας μάχη ηναγκάσθη ν’ αποσυρθή…».

Οι συντάκτες δίσταζαν να δημοσιεύουν ονόματα ή άλλες πληροφορίες που θα μπορούσαν να βλάψουν τους πολιορκημένους, καθώς τη διάβαζαν και οι πολιορκητές, που αγόραζαν μάλιστα φύλλα, προσφέροντας χαρίσματα, δυσεύρετα τρόφιμα και ποτά. 12 Και πάλι ο Κοζανίτης αγωνιστής Νικόλαος Κασομούλης αναφέρει ένα περιστατικό και σχολιάζει: «Εσύχναζον πολλοί εις το κατάστημα της Τυπογραφίας και πολλάκις κενόδοξοι τον ενωχλούσαν [τον Μάγερ] χωρίς λόγον ζητώντες επιμόνως να φαίνωνται τα ονόματά των και τα ονόματα των πληγωμένων συγγενών των καταλεπτώς, μ’ όλον οπού δεν εσύμφερεν ως προς τον εχθρόν, όστις ελάμβανεν καθημερινώς από αυτάς». 13

Ακόμα, τα «Ελληνικά Χρονικά» δημοσίευαν τις πράξεις, τις ενέργειες, τα διατάγματα και τις αποφάσεις της Διοίκησης. Προσπαθώντας να μην υποσκάπτει το κύρος της Διοίκησης, ασκούσε έλεγχο, έχοντας επίγνωση του έργου του δημοσιογράφου. «Πρέπει να λέγη τις την αλήθειαν εις τας εφημερίδας», τιτλοφορείται κείμενο, όπου λέγει: «… Καθείς το λοιπόν καταλαμβάνει ήδη, ότι μόναι αι καταχρήσεις και αι καταδυναστείαι της απεριορίστου εξουσίας (και ουχί ο τύπος και αι εφημερίδες), ηρέθισαν εις πάνταν καιρόν την αγανάκτησιν των λαών…». 14

Άρθρα σχετικά με τους θεσμούς και την ερμηνεία τους, άρθρα που διαπραγματεύονταν την οργάνωση της πολιτικής ζωής συγκαταλέγονται στην ύλη της εφημερίδας, ζητώντας να κάνουν κριτική για την παρούσα κατάσταση και να παιδεύσουν τους Έλληνες για το ελεύθερο μέλλον που τους περίμενε μετά τη βέβαιη απελευθέρωσή τους. «Η ισονομία υποστηρίζει των αδυνάτων την ελευθερίαν κατά της φιλοδοξίας των ισχυρών. Αύτη εμπνέει φρόνημα εις τον πολύν όχλον μεταβάλλοντα αυτόν εις λαόν νουνεχή, και χαλινόνουσα τας ορμάς του και τον προς τους δυνατωτέρους φθόνον του, με τους οποίους απολαμβάνων τα αυτά δικαιώματα ζη ειρηνικά. Μόνη η ισονομία είναι η ασφαλεστάτη φυλακή της ελευθερίας, και αυτή μόνη τέλος πάντων γεννά την ευνομίαν και την αχώριστον αυτής ευδαιμονίαν» (αρ. φ.11, 6 Φεβρουαρίου 1825).

Περιλαμβάνονταν άρθρα για το ρόλο του Τύπου, ο οποίος καλείται να υπηρετεί την «σοβαράν αλήθειαν», 15 καθώς «Η δημοσιότης είναι η ψυχή της δικαιοσύνης». 16 Όμως, γι’ αυτή του τη στάση ο Μάγερ δέχτηκε από νωρίς τις αντιδράσεις της Διοίκησης, με άλλα λόγια του Αλ. Μαυροκορδάτου. Ο Μαυροκορδάτος απαγόρευσε την κυκλοφορία της εφημερίδας σε μία σειρά περιστάσεων: ένα δημοσίευμα υπέρ των Ούγγρων που θα μπορούσε να εκληφθεί ως εχθρική στάση απέναντι στην Αυστρία και άλλα δύο άρθρα της εφημερίδας θεωρήθηκαν προσωπικές επιθέσεις κατά του Μαυροκορδάτου. Μια επικριτική δημοσίευση εναντίον του Θ. Νέγρη απέσπασε την έμμεση επίκριση του Μαυροκορδάτου διά του Γ. Πραΐδη, γενικού γραμματέα της Διοίκησης. 17 Στα αρχεία Λ. και Γ. Κουντουριώτη σώζονται επιστολές του Μαυροκορδάτου, οι οποίες μαρτυρούν τα αισθήματά του απέναντι στον Μάγερ και την αδυναμία του να τον απομακρύνει εξαιτίας της υποστήριξης του Στάνχοπ, και των χρημάτων του δανείου που διαχειριζόταν εκ μέρους του Κομιτάτου. 18 Αν και ο Κασομούλης αναφέρει ότι «Ο Μάγερ, συντάκτης, φίλος στενώτερος του  Μαυροκορδάτου, βαστούσεν τα δίκαιά του και πάντοτε επαινούσεν τας πράξεις του…». 19

Τέλος, θα αδικούσε κανείς τα «Ελληνικά Χρονικά» αν περιοριζόταν απλά στα πολεμικά τεκταινόμενα και δεν αναφερόταν και στα άλλα πολυποίκιλα δημοσιεύματά τους.
Αναδημοσιεύονται μεταφρασμένα άρθρα που αφορούν άμεσα ή έμμεσα τους Έλληνες και τα συμφέροντά τους και ακόμη ειδήσεις γύρω από ανάλογα κινήματα άλλων χωρών, από διάφορες εφημερίδες της Δυτικής Ευρώπης και της Αμερικής. 20 Από τότε που αρχίζει να εκδίδεται ο «Φίλος του Νόμου», ανταλλαγή ειδήσεων και απόψεων διαμείβεται μεταξύ των δύο φύλλων. Υπήρχε φιλολογική στήλη απ’ όπου είδαν το φως της δημοσιότητας ποιήματα του Ι. Ρίζου Νερουλού, 21 αινίγματα του Ι. Ρίζου Ραγκαβή. 22 Καθώς και το τελευταίο ποίημα που έγραψε ο Λόρδος Βύρων στις 22 Ιανουαρίου 1824, ημέρα των 36ων γενεθλίων του, στο Μεσολόγγι, σε μετάφραση του Σπ. Τρικούπη. 23 «Μου εφάνη ότι διάβαζα την διαθήκην της καρδιάς του», προλογίζει ο Σπ. Τρικούπης.

Η ίδρυση μιας Εθνικής Βιβλιοθήκης, ιδέα του Μάγερ, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά μέσα από τις σελίδες των «Ελληνικών Χρονικών». Την πρώτη χρονιά κυκλοφόρησαν 106 φύλλα, τη δεύτερη 105 και την τρίτη μόλις 15. Συνήθως τετρασέλιδη έκδοση, η αρίθμηση κάθε φύλλου δεν ήταν συνεχής. Οι διαστάσεις των «Ελληνικών Χρονικών» ήταν 24,3 x 19 εκ., και το κείμενο παρουσιαζόταν σε δίστηλη μορφή. Το χαρτί ερχόταν από την Ιταλία. 24 Έβγαινε δύο φορές την εβδομάδα, αλλά με διακοπές που οφείλονταν στις δύσκολες στιγμές του πολέμου.

Τα οικονομικά της εφημερίδας στηρίχθηκαν, κατ’ αρχήν, σε ενίσχυση που είχε ζητήσει ο Στάνχοπ από το Φιλελληνικό Κομιτάτο του Λονδίνου και στη συμβολή του ποσού των 250 δολαρίων που είχε συνεισφέρει ο Λόρδος Βύρων. 25 Αργότερα, σύμφωνα με ανακοίνωση που δημοσιεύθηκε στις 26 Ιουλίου 1826 (αρ. φ. 61), ενισχύθηκε από την ελληνική Διοίκηση, η οποία αγόραζε και διένειμε δωρεάν εκατό φύλλα στο λαό. «Γνωρίζουσα καλώς η υπερτάτη Διοίκησις ημών… ότι τω όντι η ψυχή της εφημερίδος και ημών είναι ο ειλικρινής υπέρ της πατρίδος έρως, και η καθαρά αλήθεια, διέταξεν ήδη ημάς το να διανέμωμεν διά λογαριασμόν της δωρεάν εις τον λαόν, εκατόν φύλλα…». Από αυτά, πενήντα αντίτυπα παραλάμβανε η Διοίκηση και τα υπόλοιπα μισά διανέμονταν απ’ ευθείας μέσω του εκδότη. Ακολουθούσε ο λεπτομερής κατάλογος των παραληπτών της εφημερίδας. Με τον τρόπο αυτό, η εφημερίδα δεσμευόταν από τη Διοίκηση της Δυτικής Ελλάδος μιας και τη χρηματοδοτούσε.

Από τον αριθμό φύλλου 27 (2 Απριλίου 1824) αναφερόταν η ετήσια συνδρομή, η οποία ανερχόταν σε «τάλλ. δίστηλα Ισπανικά εξ, προπληρωτέα κατά τριμηνίαν». Από την αλληλογραφία του Στάνχοπ, υπάρχει η πληροφορία ότι τον πρώτο χρόνο τα «Ελληνικά Χρονικά» έφταναν έως τα Γιάννενα, το Κάιρο και την Κωνσταντινούπολη και ότι γίνονταν προσπάθειες να επεκταθεί το δίκτυο διάδοσής τους. Είχε, ακόμη, εξασφαλίσει την κυκλοφορία τους στα Επτάνησα, παρά τις αρχικές αντιδράσεις. 26

Σ η μ ε ι ώ σ ε ι ς

1. Νικόλαος Κασομούλης, Απομνημονεύματα της Επαναστάσεως των Ελλήνων 1821-1823, εισαγωγή και σχόλια Γιάννη Βλαχογιάννη, Τ. Β΄, Αθήνα, σ. 259. Έγγραφο που παραθέτει από μνήμης ο Ν. Κασομούλης, γραμματέας του Ν. Στορνάρη.

2. Γκίνης – Μέξας, Ελληνική Βιβλιογραφία…, Α’, *1937: Προκήρυξις Ιδού τέλος πάντως ο λαός της κλεινής Ελλάδος… [εν τέλει:] Πρόθυμος δούλος Σας Leicester Stanhope. Εις 4 ον , σ. 3 α.α.

3. Ρωξάνη Αργυροπούλου, «Ο Ελληνικός Τύπος στον Αγώνα του 1821», Νέα Εστία, τχ. 1043 (Χριστούγεννα 1970), σ. 296-297.

4. Αρχείον Αλ. Μαυροκορδάτου, τ. 5, τχ. ΙΙ, 1965, 164, αρ. εγγρ. 756 303, αρ. εγγρ. 1716 τχ. ΙΙΙ, 1968, 271, αρ. εγγρ. 634.

5. Παρ’ όλο που ο Stanhope έμεινε λιγότερο από έξι μήνες στην Ελλάδα, ανέπτυξε δράση προς πολλές κατευθύνσεις.

6. L. F. C. Stanhope, Greece in 1823, 1824; being a series of letters and documents on the Greek revolution, written during a visit to that country, London, 1824, σ. 88: «Dr. J.J. Meyer who has conferred the greatest possible service on the cause of Greece, by establishing a free press at
Missolonghi. He conducts it on the most liberal and enlightened principles…».

7. Stanhope, σ. 46. Επιστολή του L. Stanhope προς το γραμματέα του Αγγλικού Φιλελληνικού Κομιτάτου, Bowring, στο Λονδίνο: «Dr. Meyer is the editor, and I have hired an intelligent man to assist him…» [= Ο δρ. Μάγερ είναι ο εκδότης και του έχω μισθώσει έναν έξυπνο άνθρωπο για
να τον βοηθάει…].

8. Χρίστος Λαμπρινός, Ο Τύπος στον Αγώνα, Θεσσαλονίκη, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, 1982, σ. 20-22.

9. Γκίνης-Μέξας, Α’, * 1464.

10. Ο Μάγερ γνώριζε ελληνικά και είχε μελετήσει τους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς.

11. Ι. Ι. Μάγερ, Ημερολόγιον της πολιορκίας του Μεσολογγίου, 1825-1826, επιμ. Γ. Δροσίνη, Αθήνα [1926], σ. α’.

12. Κασομούλης, σημ. του Ιω. Βλαχογιάννη, σ. 194, σημ. 1.

13. Κασομούλης, σ. 193-194.

14. Ελληνικά Χρονικά, αρ. φ. 61, 26 Ιουλίου 1824.

15. Ελληνικά Χρονικά, όπ.π.

16. Τίτλος άρθρου στον αρ. φ. 60, 23 Ιουλίου 1824.

17. Κουμαριανού, σ. λζ’.

18. Αρχεία Λ. και Γ. Κουντουριώτη, 1821-1832, τ. 2, 1824, 250-251.

19. Κασομούλης, τ. Β’, σ. 138.

20. Μερικοί τίτλοι εφημερίδων απ’ όπου αντλούσε πληροφορίες: Αυστριακός Παρατηρητής, Παρατηρητής της Βενετίας, Εφημερίς Γένοβας, Εφημερίς Φραγκφούρτης, Constitutionel, Εφημερίς Κερκύρας, Revue Encyclopedique, Journal des Debats, Courier, Globe, Etoile, Chronicle,
Globe and Traveller, Post κ.ά.

21. Ελληνικά Χρονικά, αρ. φ. 11-15, 20/2/1826: «Ωδή εις τους Έλληνας», αλλά και αλλού.

22. Ελληνικά Χρονικά, αρ. φ. 90, 9/11/1824: «Γεννήθηκα πρεσβύτερος από τους αδελφούς μου, και εις τας συνελεύσεις μας τους έχω οπαδούς μου…».

23. Ελληνικά Χρονικά, αρ. φ. 12, 10/2/1825, το ποίημα δίνεται στα αγγλικά και στα ελληνικά.

24. Mastoridis, σ. 94-96.

25. P. Gamba, A narrative of lord Byron’s last journey to Greece, London 1825, σ. 102.

26. Είδηση όπου ανακοινώνεται πού μπορούν να εγγράφονται οι συνδρομητές των Ελληνικών Χρονικών (αρ. φ. 53, 2 Ιουλίου 1824): στη Ζάκυνθο στον Γεώργιο Λαδόπουλο, στην Κέρκυρα στον Κωνσταντίνο Γεροστάθη και στο Ναύπλιο στον Ιωάννη Σκανδαλίδη.

Ανοίξτε την κάμερα του κινητού σας.

Στρέψτε την προς τον QR Code.

Πατήστε στον σύνδεσμο που θα εμφανιστεί στην οθόνη.

 

 

 

 

 

Επιμέλεια Ανάρτησης : Αργύρης Τασιόπουλος