Η ΣΦΑΓΗ ΤΩΝ ΠΡΟΞΕΝΩΝ, ΤΟ 1876 ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

• 2026.04.19
• Από το Βιβλίο του  Α. Παπαγιαννόπουλου “Η Ιστορία της Θεσσαλονίκης” …

         Μετά τον «Κριμαϊκό πόλεμο» (1853-1856), οι συνθήκες δεν ήταν καθόλου ευχάριστες για τους υπόδουλους λαούς στη Βαλκανική, παρόλο ότι ο σουλτάνος Αβδούλ Μετζήτ, υπακούοντας στις αξιώσεις των Αγγλογάλλων, παραχώρησε ισότητα δικαιωμάτων και προστασία των προνομίων των Χριστιανών υπηκόων του. Το «Χάττι Χουμαγιούν» (λαμπρή γραφή), το διάταγμα προστασίας των Χριστιανών υπηκόων, όχι μόνο έμεινε «γράμμα νεκρό» αλλά ξεσήκωσε τους φανατισμένους μουσουλμάνους, γεγονός που εκμεταλλεύτηκε έντεχνα η τουρκική διοίκηση για να ελαφρώσει το βαρύ φορτίο των συσσωρευμένων εσωτερικών προβλημάτων της. Έτσι αφέθηκε σκόπιμα να κοχλάζει ο θρησκευτικός και εθνικός φανατισμός στον τουρκικό πληθυσμό της Θεσσαλονίκης ιδιαίτερα εναντίον των Ελλήνων της πόλης, μετά μάλιστα την Κρητική Επανάσταση (1866-1869). Η κατάσταση ήταν τόσο ηλεκτρισμένη στην πόλη, ώστε το 1875 χρειάστηκε να επέμβει ο τότε Γάλλος πρόξενος στη Θεσσαλονίκη Jules Moulin, για να πειστεί ο «βαλής» της πόλης να πάρει μέτρα προστασίας των χριστιανών κατοίκων που απειλούνταν με σφαγή απ’ τον τουρκικό όχλο.

         Μέσα σ’ αυτή την ατμόσφαιρα, τον Απρίλη του 1876, έγινε ένα ασήμαντο, αλλά πιθανά σκηνοθετημένο απ’ τους Τούρκους, γεγονός. Στο χωριό Μπογδάντσα², της περιφέρειας αρμοδιότητας του «βαλή» Θεσσαλονίκης, θρησκόληπτες Τουρκάλες απήγαγαν μια σλαβόφωνη χριστιανή με σκοπό να την προσηλυτίσουν στο μουσουλμανισμό παρά την αντίδραση της οικογένειάς της. Όταν η γυναίκα αυτή μεταφέρθηκε στη Θεσσαλονίκη για να γίνει επίσημα στο Διοικητήριο (κονάκι) της πόλης η αποδοχή του Ισλάμ, έγιναν επεισόδια στο δρόμο που οδηγούσε στο Διοικητήριο, μεταξύ χριστιανών κατοίκων και Τούρκων χωροφυλάκων («ζαπτιέδων») που τη συνόδευαν. Αποτέλεσμα της συμπλοκής ήταν νέα απαγωγή της γυναίκας, αυτή τη φορά από χριστιανούς, που την οδήγησαν στην κατοικία του Περικλή Χατζηλαζάρου³, προξένου τότε, στην πόλη, των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής. Αποτέλεσμα της ενέργειας αυτής ήταν να φανατιστούν ακόμα περισσότερο οι Τούρκοι της πόλης, που συγκεντρώθηκαν σε έξαλλη κατάσταση έξω απ’ το Διοικητήριο με επικεφαλής το «μουφτή» Ιμπραήμ μπέη, αποφασισμένοι να πάρουν πίσω τη γυναίκα έστω και με βία. Μάταια ο «βαλής» Μεχμέτ Ριφαάτ πασάς προσπάθησε να κατευνάσει το μαινόμενο πλήθος που απειλούσε τα πάντα.

Ο Μεχμέτ Ριφάτ Πασά, στρατιωτικός διοικητής της Θεσσαλονίκης, που καθαιρέθηκε μετά τη δολοφονία των προξένων (Μάιος 1876). Από την εφημερίδα Le Monde Illustré (1876).

       Την επομένη (6 Μαΐου), και ενώ το πλήθος των φανατισμένων Τούρκων ήταν συγκεντρωμένο ακόμα έξω απ’ το Διοικητήριο και στο πλησίον ευρισκόμενο «Σαατλή τζαμί⁴», φάνηκαν να έρχονται προς το Διοικητήριο ο πρόξενος της Γαλλίας Jules Moulin και ο πρόξενος της Γερμανίας Henry Abbott, χωρίς καμιά συνοδεία. Οι δυό πρόξενοι σκόπευαν να επισκεφτούν τον Ριφαάτ πασά, για να του υποδείξουν πως πρέπει να ληφθούν μέτρα προστασίας του χριστιανικού πληθυσμού, μια και η κατάσταση ήταν έκρυθμη.

Henry Abbott  & Jules Moulin Πηγή : Lifo.gr

      Η θέα και μόνο των προξένων δημιούργησε έκρηξη στις διαθέσεις του τουρκικού όχλου. Οι πρόξενοι πιάστηκαν απ’ το φανατισμένο πλήθος και οδηγήθηκαν βίαια στο «Σαατλή τζαμί», όπου και κατακρεουργήθηκαν.

      Στη συνέχεια ο φανατισμένος όχλος ξεχύθηκε στους δρόμους με κατεύθυνση προς την κατοικία Χατζηλαζάρου. Ευτυχώς όμως έγκαιρα μαθεύτηκε στους Τούρκους η παράδοση της γυναίκας, για την οποία σκηνοθετήθηκαν τα γεγονότα, κι έτσι δεν υπήρξε συνέχεια στην αναταραχή.

      Το γεγονός της σφαγής των προξένων δημιούργησε μεγάλη αίσθηση στην Ευρώπη. Οι Μεγάλες Δυνάμεις αντέδρασαν βίαια στο σουλτάνο απαιτώντας παραδειγματική τιμωρία των ενόχων, εξασφάλιση του χριστιανικού πληθυσμού από έκτροπα σε βάρος του και πραγματοποίηση της κηδείας των προξένων στη Θεσσαλονίκη μ’ όλες τις τιμές. Μάλιστα απείλησαν πως θα έστελναν συνασπισμένο στόλο στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης, για να εξασφαλίσουν συνθήκες ομαλότητας στην πόλη, αν ο σουλτάνος έδειχνε απροθυμία υπακοής.

      Η απαίτηση των Μεγάλων Δυνάμεων ικανοποιήθηκε μερικά απ’ τους Τούρκους. Στα 56 άτομα που συνελήφθησαν στη Θεσσαλονίκη, κανένας δεν ήταν απ’ τους πραγματικά πρωταίτιους της σφαγής. Στις 16 Μαΐου, στη σημερινή πλατεία Ελευθερίας, στήθηκαν έξι αγχόνες για ισάριθμους άσημους Τούρκους απ’ το φανατισμένο όχλο που δημιούργησε τα επεισόδια. Ο «βαλής» της Θεσσαλονίκης δεν ενοχλήθηκε σοβαρά. Εξιλαστήρια θύματα βρέθηκαν, κι αυτή τη φορά, ανάμεσα στις άσημες και για την ίδια τη σουλτανική Τουρκία, λαϊκές μάζες.

___________

1. Αρχική Φωτογραφία ανάρτησης, από το Βιβλίο “Ιστορία της ΘΕσσαλονίκης”:  Το Διοικητήριο, σε καρτ-ποστάλ του 1903. Στο βάθος αριστερά το «Σαατλή τζαμί»
2. Χωριό Μπογδάντσα : Βρισκόταν τότε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, στον καζά Γευγελής. Σήμερα βρίσκεται στη νότια περιοχή του κράτους των Σκοπίων, κοντά στα σύνορα με την Ελλάδα (περιοχή Ευζώνων–Γευγελής). Το όνομα ουσιαστικά διατηρήθηκε, απλώς αποδίδεται σήμερα με τη σλαβική μορφή Bogdanci.
3. Στην έκθεσή του προς τον Πρόξενο των Η.Π.Α. στην Κωνσταντινούπολη, μεταξύ των άλλων και κατά κάποιο τρόπο απολογούμενος ο Χατζηλαζάρου, επεσήμανε ότι προσέφερε προστασία στη νεαρά φυγάδα και τη μητέρα της στο κτίριο του Υποπροξενείου των Η.Π.Α., που ευρίσκετο τότε στη συνοικία του Αγίου Αθανασίου, όχι για να γίνει αίτιος ταραχών, αλλά καθαρά για ανθρωπιστικούς λόγους και υπό την πίεση πολλών ελληνορθόδοξων και κυρίως του αδελφού του Νικολάου, που είχε ρωσική υπηκοότητα και προστασία.
4. Σαατλή τζαμί. Το κτίριο,  ονομάστηκε Seyfullah Mosque από τον Evliya Çelebi, πιστεύεται ότι χτίστηκε από τον Seyfullah Efendi ή Seyfullah Ağa πριν από το 1668. Αργότερα, τον 19ο αιώνα, το τζαμί επισκευάστηκε από τον Σελίμ Πασά και προστέθηκε ένας πύργος του ρολογιού και έγινε γνωστό ως Τζαμί Σελίμ Πασά ή Τζαμί του Ρολογιού. Το τζαμί,  βρισκόταν ακριβώς δίπλα στο Κυβερνητικό Μέγαρο Θεσσαλονίκης. Καταστράφηκε κατά τη διάρκεια της πυρκαγιάς της Θεσσαλονίκης το 1917. Δεν υπάρχει σήμερα.

5. 

ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ

1939-2024

Γεννήθηκε στην Καρδίτσα το 1939. Σπούδασε Αρχιτεκτονική στην Πολυτεχνική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Μέλος της UIA και του ICOMOS. Από το 1965 εργάζεται στις Τεχνικές Υπηρεσίες του Δήμου Θεσσαλονίκης σαν αρμόδιος για τα αρχιτεκτονικά-πολεοδομικά και περιβαλλοντολογικά θέματα και προβλήματα της πόλης. Έχει ασχοληθεί ιδιαίτερα με την πολεοδομική εξέλιξη της Θεσσαλονίκης καθώς και με τη διάσωση-προβολή και αξιοποίηση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς και των μνημείων της. Δημοσίευσε πολλές μελέτες, έρευνες και άρθρα σχετικά με ιστορικά, πολιτιστικά, κοινωνικά, πολεοδομικά και τεχνικά θέματα.

Επιμέλεια ανάρτησης (προσθήκη φωτογραφιών, παραπομπών)  : Αργύρης Τασιόπουλος