ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΜΙΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ

• 2026.07.06
• Γεώργιος Π. Βουρβουλάκης, Γεν. Αρχίατρος, Ειδικός Παθολόγος.

 Διαλέγω μία ξεθωριασμένη φωτογραφία από τη στίβα μπροστά μου. Μία ομάδα στρατιωτικών αναπαύονται στον τοίχο ενός κτιρίου με αυστηρές γραμμές, άλλοι μελετώντας βιβλία, άλλοι κάποιες σημειώσεις ή μια εφημερίδα, άλλοι απλά κοιτώντας τον φακό και περιμένοντας το κλικ του φωτογράφου. Η στάση τους, μάλλον νωχελική, προφανώς ένα διάλλειμα από την καθημερινότητα, μία στιγμή χαλάρωσης: καθισμένοι σε ένα φθαρμένο πεζούλι, κάνα δυο-τρεις σε καρέκλες, ένας όρθιος στην άκρη. Μέχρι εδώ τίποτα το ιδιαίτερο· άλλη μία φωτογραφία, μία αποτύπωση της πραγματικότητας, πιθανώς από έναν συνάδελφο τους ο οποίος σήκωσε αυθόρμητα τη μηχανή του και κατέγραψε αυτό το instantané ως ανάμνηση της στιγμής. Ωστόσο, υπάρχει κάτι το σκοτεινό ζωγραφισμένο στα πρόσωπα των εικονιζόμενων. Κάποιοι δεν μπαίνουν καν στον κόπο να κοιτάξουν. Κάποιοι αποστρέφουν επιδεικτικά το βλέμμα τους. Όσοι κοιτούν τον φακό είναι βλοσυροί, αυστηροί, σχεδόν θυμωμένοι. Ο κοινός παρονομαστής είναι ένας και είναι ανατριχιαστικός: υποτίθεται ότι είναι μία σχετικά χαλαρή και ανέμελη σκηνή, ωστόσο, δεν υπάρχει ούτε ένα χαμόγελο. Στο πίσω μέρος τα γράμματα είναι φθαρμένα και οριακά διακρίνεται η επεξήγηση: «Μερικοί από τους μη Γερμανίζοντες ¹ τεταρτοετείς στη λιακάδα έξω απ’ τα μελετητήρια». Και εδώ αρχίζει και ξετυλίγεται η ιστορία πίσω από αυτή τη φωτογραφία – γιατί πάντα υπάρχει μία ιστορία πίσω από κάθε φωτογραφική στιγμή.

Βρισκόμαστε στις 19 Μαρτίου 1932, στην έδρα της Στρατιωτικής Ιατρικής Σχολής και οι εικονιζόμενοι είναι μία μικρή ομάδα από τους 52 συνολικά εισακτέους του έτους 1928. Πρόκειται για την τρίτη σειρά εισακτέων στη Σχολή· η πρώτη έχει ήδη αποφοιτήσει το 1931, ενώ η δεύτερη αναμένεται να αποφοιτήσει αυτό το καλοκαίρι. Υπάρχει μία ακόμα τάξη, οι εισακτέοι του 1929, οι οποίοι φέτος είναι τριτοετείς. Πέραν όμως της Έκτης, Τετάρτης και Τρίτης, δεν υπάρχουν άλλες τάξεις. Η Σχολή, στο όνομα της «οικονομίας» και προς ικανοποίηση όσων θεωρούσαν ότι η εκπαίδευση του στρατιωτικού ιατρού μπορούσε να είναι αποκλειστικά έργο του πανεπιστημίου, έχει διακόψει την εισαγωγή νέων Μαθητών και ήδη μετράει αντίστροφα για το κλείσιμο της. Αυτό όμως δεν είναι το μόνο χτύπημα σε ένα στρατιωτικό εκπαιδευτικό ίδρυμα το οποίο είχε ξεκινήσει τη λειτουργία του με τόσες προσδοκίες το 1926, στα πρότυπα της φημισμένης Γαλλικής Στρατιωτικής Ιατρικής Σχολής της Λυών. Μόλις δύο χρόνια πριν, το 1930, η Σχολή, με πρόσχημα την απόδοση του στον Δήμο Αθηναίων για τη στέγαση του Δημοτικού Νοσοκομείου, ² έχει εκδιωχθεί από τις εγκαταστάσεις του τότε 430 Στρατιωτικού Νοσοκομείου (σήμερα γνωστού ως «Ελπίς») και έχει μεταφερθεί στις Γενικές Αποθήκες του Στρατού στο Ρουφ. Η Σχολή λειτουργεί πλέον στην πλέον επιβαρυμένη υγειονομικά περιοχή των Αθηνών, η οποία φιλοξενεί τις βαριές βιομηχανίες της εποχής. Το συγκεκριμένο κτίριο ³ το οποίο έχει επιλεγεί ως «έδρα» της, είναι μία πρώην αποθήκη «αρβυλών και τσαρουχίων» όπως χαρακτηριστικά σημειώνει πίσω από μία φωτογραφία του, ο τότε Μαθητής Μιχαήλ Γκιάλας (Τάξη 1928). Η υγρασία και η μούχλα του κτιρίου, η αιθάλη και τα εισπνεόμενα τοξικά παράγωγα των χημικών βιομηχανιών, οι ανήλιαγοι «θάλαμοι» αρχίζουν να επιδρούν αρνητικά στην υγεία των Μαθητών. Ξεκινώντας από το 1930 και μετά, τουλάχιστον 11 Μαθητές όλων των τάξεων προσβάλλονται διαδοχικά από φυματίωση, κρίνονται ως ανίκανοι και απομακρύνονται από τη Σχολή. Από αυτούς, τουλάχιστον τέσσερις θα υποκύψουν μετά από λίγο καιρό στη μάστιγα της εποχής. Ο «ληξίαρχος» ⁴ της Σχολής, Μιχαήλ Καλούλης (Τάξη 1928) ανασύρει από τη λήθη και μας παραδίδει τα ονόματα τους: Ιωάννης Θεοφάνους (Τάξη 1926Α), Στέφανος Γιαννούσης (Τάξη 1926Β), Αναστάσιος Σπανός (Τάξη 1928) και Παναγιώτης Μπαμπής (Τάξη 1929).  Άλλος ένας Μαθητής της Τάξης 1928, ο Σταύρος Κοζώνης, είχε ήδη αποβιώσει από το 1930. Είναι πιθανό να είχε ασθενήσει πριν από την μετακίνηση στο Ρουφ, ωστόσο δεν αποκλείεται οι συνθήκες διαβίωσης εκεί να επιβάρυναν την ήδη εύθραυστη υγεία του, ανεβάζοντας τον αριθμό των θυμάτων σε πέντε. Αν μάλιστα θέλουμε να επεκτείνουμε αυτή την αρνητική επίδραση και στις μακροχρόνιες συνέπειες, δεν θα πρέπει να λησμονούμε και τον Ιωάννη Λυκούδη (Τάξη 1928), τον πραγματικό και αδικημένο πρωτοπόρο στην ανακάλυψη του Helicobacter pylori, ο οποίος ασθένησε ως Υπίατρος από φυματίωση μετά από λίγα χρόνια και υποχρεώθηκε σε παραίτηση από το στράτευμα. Το πλαίσιο αυτό, εξηγεί πλέον με σαφήνεια την εικόνα: οι εικονιζόμενοι Μαθητές της Στρατιωτικής Ιατρικής Σχολής δεν γίνεται να χαμογελάσουν. Στέλνουν μέσα από τον φακό την απογοήτευση τους, την οργή και τη δυσθυμία τους για την κατάσταση στην οποία έχουν περιέλθει: από τις υψηλές προσδοκίες που είχαν κατά την εισαγωγή τους σε μία παραγωγική σχολή ως μελλοντικοί αξιωματικοί του Ελληνικού Στρατού, στη μιζέρια, την απαξίωση και την καθημερινή μάχη για την επιβίωση μέσα στην πρώην αποθήκη. Κάποιοι από αυτούς μπορεί να σκέφτονται ποιος θα είναι ο επόμενος που θα ασθενήσει και θα φύγει· ίσως μεταξύ τους να βρίσκεται και κάποιος από όσους τελικά δεν τα κατάφεραν – αυτό δεν θα το μάθουμε ποτέ. ⁵

Κι όμως, μέσα σε αυτή την σκοτεινή εικόνα, τους παραταγμένους νέους έναν δίπλα στον άλλον, σαν να περιμένουν το παράγγελμα του εκτελεστικού αποσπάσματος, υπάρχει μία λεβέντικη περιφρόνηση της κατάστασης. Μέσα στην ψυχρή λιακάδα του Μάρτη, η απάντηση τους στις αντιξοότητες είναι η δύναμη της ψυχής τους: συνεχίζουν να μελετούν τις σημειώσεις τους, τα βιβλία τους, ακόμη και την εφημερίδα για να μάθουν τα νέα της εποχής. Είναι αποφασισμένοι να τραβήξουν μπροστά παρά τις δυσχέρειες και την ένδεια την οποία τους είχαν επιβάλλει κάποιες «εμπνευσμένες» αποφάσεις των στρατιωτικών κρατούντων της εποχής. Και προχωρούν σε αυτόν τον δρόμο με ένα κοινό αίσθημα, ένα οξύ, αυστηρό, χαλύβδινο βλέμμα στο φακό και την ακράδαντη πεποίθηση της δικαίωσης. Και η δικαίωση ήρθε όταν, κατά τη διάρκεια της επόμενης δεκαετίας, αυτοί οι ταπεινοί, κυνηγημένοι και απαξιωμένοι Μαθητές της προπολεμικής ΣΙΣ, θύματα των αγκυλώσεων και των συμπλεγμάτων, στήριξαν τις ελπίδες ενός ολόκληρου λαού, σώζοντας χιλιάδες από τα παιδιά του στα βουνά της Αλβανίας, στα Οχυρά, στο Αιγαίο, στη Μέση Ανατολή, στο Ρίμινι και στο Γράμμο. Και δεν έμειναν εκεί. Επιδόθηκαν σε αγώνες για την εκρίζωση και αντιμετώπιση ασθενειών και νόσων που ήταν μάστιγες για την ελληνική κοινωνία, έθεσαν τα θεμέλια της προστασίας της υγείας της στρατευμένης νεολαίας, εισήγαγαν νέες τεχνικές και αντιλήψεις που έδωσαν ώθηση στην ελληνική ιατρική, εξελίχθηκαν σε πανεπιστημιακούς δασκάλους – πρότυπα αξιοπρέπειας και ενδιαφέροντος για τον φοιτητή. Με απλά λόγια, ήταν εκείνοι που δημιούργησαν τον θρύλο του στρατιωτικού ιατρού.

Απελθέτω αφ΄ ημών το ποτήριον της εξαγωγής οποιουδήποτε πομπώδους διδάγματος από αυτή την αφήγηση· είμαστε μάλλον ολίγιστοι για να αποτολμήσουμε μια τέτοια αποκοτιά μπροστά στη στάση, τη δράση και τον βίο αυτών των ογκόλιθων της προσφοράς στα κοινά και στο Έθνος. Εξάλλου, η προβολή της 100χρονης ιστορίας αυτής της Σχολής, η οποία δεν εξαντλείται σε νόμους, εγκυκλίους και διαταγές, αλλά είναι η ιστορία της ίδιας της ελληνικής κοινωνίας, προσφέρει πλείστα όσα διδάγματα· ίσως ένα για κάθε έναν που θα τη διαβάσει με τα δικά του μάτια και θα την ερμηνεύσει με το δικό του πνεύμα. Ως κατακλείδα, κρατάμε μόνο και καταθέτουμε ευλαβικά τη συγκλονιστική μαρτυρία της συναισθηματικής φόρτισης ενός από τους εικονιζόμενους της φωτογραφίας, ⁶ ο οποίος, πλήρης τιμών και ημερών, έλεγε όταν την έδειχνε στον εγγονό του, νέο τότε στρατιωτικό ιατρό:

«Σε αυτή την φωτογραφία, παιδί μου, ήταν όταν πέθαιναν συμμαθητές μας».

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1.  Το «μη Γερμανίζοντες» δεν εμπεριέχει καμία πολιτική ή στρατιωτική απέχθεια ή αντιπαράθεση προς κάποιο γερμανικό σύστημα, είναι απλά οι Μαθητές της τάξης οι οποίοι δεν παρακολουθούσαν τη γερμανική γλώσσα ως διδασκόμενη στη Σχολή (η άλλη ήταν η γαλλική). Προφανώς, ενώ οι συμμαθητές τους παρακολουθούσαν το μάθημα των γερμανικών, οι «γαλλίζοντες» βρήκαν την ευκαιρία να απολαύσουν τη μαρτιάτικη λιακάδα, έστω και ψυχρή, όπως μαρτυρούν οι χλαίνες.
2. Η απόδοση του Στρατιωτικού Νοσοκομείου στον Δήμο Αθηναίων πραγματοποιήθηκε τελικά το 1970, σαράντα ολόκληρα χρόνια μετά την εκδίωξη της ΣΙΣ.
3. Το ίδιο κτίριο στεγάζει σήμερα την 441 Αποθήκη Βασικού Υγειονομικού Υλικού (ΑΒΥΥ).
4. Ο Μιχαήλ Π. Καλούλης (1910 – π. 2000) εξέδιδε ανελλιπώς κάθε χρόνο ένα χειρόγραφο ενημερωμένο πολυσέλιδο φυλλάδιο, το οποίο επιγραφόταν «Χρονικό Μιας Ζωής, Μιας Σχολής Επιστημόνων» και στο οποίο κατέγραφε όλους τους φοιτήσαντες στην προπολεμική ΣΙΣ, με τις διευθύνσεις και τα τηλέφωνα των εν ζωή αλλά και τις ημερομηνίες θανάτου των εκλιπόντων. Όχι άδικα, αποκλήθηκε από τους αποφοίτους της προπολεμικής ΣΙΣ ο άτυπος «κοσμήτορας» της.
5. Ευτυχώς για τους Μαθητές και πιθανώς λόγω της κατακραυγής και μίας όψιμης ανησυχίας, τον Οκτώβριο του 1932 η Σχολή επέστρεψε στο κέντρο της Αθήνας και στεγάστηκε μέχρι το 1935 στο Μέγαρο Λογοθετόπουλου, στην οδό Μπουμπουλίνας 18 και Τοσίτσα, πίσω από το Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών. Το κτίσμα ήταν ιδιοκτησία του ιατρού γυναικολόγου και γνωστού κατοχικού πρωθυπουργού Κ. Λογοθετόπουλου (1878-1961) και είχε χτιστεί το 1915 για να μεταστεγάσει την ιδιωτική του κλινική. Αργότερα ενοικιάστηκε και μέχρι το 1930 λειτούργησε ως ξενοδοχείο με την επωνυμία “White House”; Μέσα στη Κατοχή στο κτίριο στεγάστηκε το Υπουργείο Εργασίας, αργότερα η Υποδιεύθυνση Γενικής Ασφαλείας και κατά τη διάρκεια της επταετίας η Ασφάλεια της Αστυνομίας Πόλεων. Κατεδαφίστηκε κάποια στιγμή μετά το 1971.
6. Ο Δημήτριος Γρ. Παπαδημητρίου (1910-2009), Υποστράτηγος ε.α. – Μικροβιολόγος. Πρόκειται για τον δεύτερο εικονιζόμενο από τα αριστερά. Πέραν της πλούσιας πολεμικής του δράσης καθόλη τη δεκαετία του 1940, συμμετείχε στον επιτυχή ανθελονοσιακό αγώνα της Θεσσαλίας (1937-1940) υπό τον Εμμ. Μανουσάκη, έναν άλλο θρύλο της Στρατιωτικής Ιατρικής, απόφοιτο της ΣΙΣ της Λυών. Ήταν ο τελευταίος επιβιώσας της τάξης του και η φωτογραφία δημοσιεύεται με την ευγενική άδεια του εγγονού του, Παύλου Αχ. Νταφούλη, Ταξιάρχου ε.α. – Ψυχίατρου. Ας σημειωθεί ότι η φωτογραφία έχει υποστεί ψηφιακό επιχρωματισμό, με τον μέγιστο δυνατό σεβασμό, πιστότητα και ιστορική ακρίβεια στα πρόσωπα και στον χώρο.

Η συγκεκριμένη φωτογραφία, μαζί με άλλες ανέκδοτες, πρόκειται να ενσωματωθούν στο Ιστορικό Λεύκωμα το οποίο επιμελείται ο Γεν. Αρχίατρος Γ. Βουρβουλάκης και το οποίο αναμένεται περί τα τέλη του έτους.

Επιμέλεια Ανάρτησης : Αργύρης Τασιόπουλος