ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 1912 – ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΦΑΚΟ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ

2026.10.15

Οδοιπορικό από την μάχη του Σαραντάπορου μέχρι την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης. 

Οι φωτογραφίες έχουν τη μοναδική δύναμη να ζωντανεύουν το παρελθόν και να μας ταξιδεύουν πίσω στον χρόνο. Μέσα από αυτό το φωτογραφικό αφιέρωμα, επιστρέφουμε στον Οκτώβριο του 1912, στις ιστορικές εκείνες ημέρες που η Θεσσαλονίκη περνούσε σε μια νέα εποχή.

Πρόσωπα, στρατιώτες, έφιπποι αξιωματικοί, δρόμοι, πλατείες και πλήθη ανθρώπων που υποδέχονται τις εξελίξεις ξεπροβάλλουν μέσα από τις κιτρινισμένες εικόνες του χρόνου. Κάθε φωτογραφία, κάθε ζωγραφικός πίνακας, κάθε εφημερίδα κι ένα μικρό παράθυρο στην Ιστορία, κάθε πρόσωπο κι ένα ίχνος από τη ζωή και τα συναισθήματα των ανθρώπων που έζησαν εκείνες τις συγκλονιστικές στιγμές.

Δεν παρακολουθούμε απλώς τα γεγονότα μέσα από εικόνες. Στεκόμαστε νοερά δίπλα στους πρωταγωνιστές τους, περιπλανιόμαστε στους δρόμους της πόλης και αφουγκραζόμαστε τον παλμό της. Νιώθουμε την αγωνία των ημερών, την προσμονή, τη συγκίνηση και τη χαρά που συνόδευσαν την απελευθέρωση.

Με οδηγό τον φωτογραφικό φακό της εποχής, ακολουθούμε την πορεία που οδήγησε τη Θεσσαλονίκη του 1912 στην αγκαλιά της Μητέρας Πατρίδας.

 

Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΣΑΡΑΝΤΑΠΟΡΟΥ

9-10 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1912

Στο Ελληνικό Βασίλειο, η έκβαση της μάχης του Σαραντάπορου προκάλεσε θύελλα ενθουσιασμού, καθώς ήταν η πρώτη μεγάλη νίκη των Ελλήνων επί των Τούρκων από το 1821. Εκτός από όσα πίστευε ο φον Ντερ Γκολτς (αναδιοργανωτής του Οθωμανικού Στρατού) και η Γαλλική στρατιωτική οργανωτική αποστολή στην Ελλάδα που θεωρούσε ότι θα απαιτηθεί ένας μήνας για περάσει ο στρατός μας από τα στενά του Σαρανταπόρου, ο Ελληνικός Στρατός τα εκπόρθησε αστραπιαία. Σύμφωνα με τις διαθέσιμες πηγές, ο Αρχιστράτηγος των ελληνικών δυνάμεων, διάδοχος Κωνσταντίνος διηύθυνε προσωπικά τη μάχη, μαζί με τους επιτελείς του, μη διστάζοντας να εκτεθεί στο εχθρικό πυρ. Η νίκη των Ελλήνων ήταν μεγάλη και αποτέλεσε την αρχή μιας σειράς επιτυχιών, που οδήγησαν στην απελευθέρωση της Μακεδονίας και της Ηπείρου. Πηγή: Πρώτο Θέμα

18 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1912

Το τορπιλοβόλο Τ-11 με κυβερνήτη τον υποπλοίαρχο Νικόλαο Βότση βυθίζει την τουρκική κανονιοφόρο Φετχί Μπουλέντ – (Feth-i-Bulend) – (Καλή Νίκη) μέσα στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης. Ο Βότσης επιχειρώντας από την Σκάλα Ελευθεροχωρίου αργά το βράδυ, εισέρχεται στον οχυρωμένο κόλπο του Θερμαϊκού χωρίς να γίνει αντιληπτός από τους προβολείς των φρουρίων του Καραμπουρνού. Εντοπίζει το τουρκικό θωρηκτό κατά τις 11:20 μ.μ., εκτοξεύει τρεις τoρπίλες και πλήττει καίρια το λεβητοστάσιο του σκάφους. Περισσότερα εδώ

Η ΜΑΧΗ ΤΩΝ ΓΙΑΝΝΙΤΣΩΝ

19-20 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1912

Η μάχη των Γιαννιτσών ήταν μια από τις σημαντικότερες του Α’ Βαλκανικού Πολέμου. Ξεκίνησε στις 19 Οκτωβρίου 1912 με τον Ελληνικό Στρατό να επιτίθεται από τα δυτικά κατά των Τουρκικών δυνάμεων στα Γιαννιτσά και μετά από διήμερο σκληρό αγώνα να αναδεικνύεται νικητής. Η νίκη στα Γιαννιτσά άνοιξε το δρόμο για την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης.

Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

 27 και 28 Οκτωβρίου 1912

«Πρωταγωνιστής» και συνάμα τραγική φιγούρα, ο Οθωμανός στρατηγός, απευθυνόμενος στον νεαρό υπασπιστή του, με τη βαθιά κι ευγενική φωνή του, τού είπε: «Μου φαίνεται πως τελειώσαμε». Δεκαετίες αργότερα, ο νεαρός —τότε— υπασπιστής, ο Κενάν Μεσαρέ, γιος του Ταξίν Πασά, θυμόταν πως εκείνη τη στιγμή ο πατέρας του είχε χάσει δέκα χρόνια από τη ζωή του: «Εθαβέτο —είπε— (ζωντανός)».

Οι Τούρκοι τον λοιδόρησαν ως «προδότη», οι Έλληνες τού απένειμαν τον τίτλο του «σωτήρα και ευεργέτη της πόλης». Η ιστορία έγραψε πως ο Ταξίν Πασάς, ηττημένος στο Σαραντάπορο και τα Γιαννιτσά και συναισθανόμενος το τέλος, παρέδωσε αμαχητί την πόλη στους Έλληνες, αγνοώντας τις «σειρήνες» των Συμμάχων των Ελλήνων στους Βαλκανικούς Πολεμους, που διεκδικούσαν κομμάτι από την «πίτα» της Θεσσαλονίκης. Οι Βούλγαροι ζήτησαν να υπογραφεί πρωτόκολλο παράδοσης αντίστοιχο με εκείνο που είχε υπογράψει ο Χασάν Ταχσίν πασάς με τους Έλληνες ήταν όμως αργά γιαυτούς μια που ο Ταξίν Πασάς ήταν ήδη αιχμάλωτος των Ελλήνων. Πηγή εδώ

Τα 10 Άρθρα του Πρωτοκόλλου

Μεταξύ της Α.Β.Υ. του Αρχιστράτηγου του ελληνικού Στρατού και της Α.Ε. του Αρχιστράτηγου του τουρκικού Στρατού συνεφωνήθησαν τα κάτωθι:

• Άρθρο 1) Τα όπλα των Οθωμανών στρατιωτών θα παραληφθώσι και θα τεθώσιν εν αποθήκη, θα φρουρηθώσιν δε υπό την ευθύνη του Ελληνικού στρατού. Επί του αντικειμένου αυτού θα συνταχθή ιδιαίτερον πρωτόκολλον.
• Άρθρο 2) Οι Οθωμανοί στρατιώται θα στρατωνισθώσι μέρος μεν εις Καραμπουρνού (Καλαμαριά), μέρος δε εις τους στρατώνας Πυροβολικού τους καλουμένους Τοπτσίν. Θα τρέφωνται υπό των αρχών Θεσσαλονίκης.
• Άρθρο 3) Η πόλις της Θεσσαλονίκης παραδίδεται εις τον Ελληνικόν στρατόν μέχρι της συνομολογήσεως της ειρήνης.
• Άρθρο 4) Πάντες οι ανώτεροι στρατιωτικοί υπάλληλοι και οι Αξιωματικοί έχουσι το δικαίωμα να διατηρήσωσι τα ξίφη των και να ώσιν ελεύθεροι εν Θεσσαλονίκη. Ούτοι θα δόσωσι λόγον τιμής, ότι δεν θα λάβωσι πλέον τα όπλα κατά του Ελληνικού στρατού και των συμμάχων αυτού κατά την διάρκειαν του παρόντος πολέμου.
• Άρθρο 5) Άπαντες οι ανώτεροι πολιτικοί βαθμούχοι και οι υπάλληλοι του Βιλαετιού θα ώσιν ελεύθεροι.
• Άρθρο 6) Οι χωροφύλακες και οι αστυνομικοί θα φέρωσι τα όπλα αυτών.
• Άρθρο 7) Το Καραμπουρνού θα χρησιμεύση ως κατάλυμα των αφωπλισμένων Οθωμανών στρατιωτών. Τα πυροβόλα και τα πολεμικά μηχανήματα του Καραμπουρνού θα τεθώσιν εκτός χρήσεως υπό του Τουρκικού στρατού και θα παραδοθώσιν εις την Ελληνικής δύναμιν.
• Άρθρο 8) Τα εν άρθρω 1 διαλαμβανόμενα θα εκτελεσθώσι εντός του χρονικού διαστήματος των δύο ημερών, αρχομένων από της αύριον Σάββατον 27 Οκτωβρίου 1912. Η προσθεσμία αυτή δύναται ακόμη να παραταθή τη συγκαταθέσει του Αρχιστρατήγου του Ελληνικού στρατού.
• Άρθρο 9) Η κατάστασις αυτή θα τηρηθή μέχρι συνομολογήσεως της ειρήνης.
• Άρθρο 10) Οι Χωροφύλακες και η Οθωμανική Αστυνομία θα εξακολουθήσωσι την υπηρεσίαν αυτών μέχρι νεωτέρας αποφάσεως.

Ο Αρχηγός του Τουρκικού στρατού Οι Πληρεξούσιοι της Α.Β.Υ. του Διαδόχου της Ελλάδος

 

 

 

 

28.10.1912 – Η Πανηγυρική Δοξολογία

 

Η πανηγυρική δοξολογία για την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912 τελέστηκε στον Ιερό Ναό του Αγίου Μηνά στις 28 Οκτωβρίου 1912 (το μεσημέρι, γύρω στις 11:00 π.μ. με 12:00 μ.μ.), αμέσως μετά την είσοδο στην πόλη του διαδόχου Κωνσταντίνου. Μια μέρα νωρίτερα  (27 Οκτωβρίου 1912), ο Ίωνας Δραγούμης είχε υψώσει τη Σημαία της Ελευθερίας στον ναό του Αγίου Μηνά εν μέσω κωδωνοκρουσιών. Περισσότερα για τον Ι.Ν Αγίου Μηνά εδώ

ΟΙ ΒΟΥΛΓΑΡΟΙ ΣΤΗΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΤΟ 1912

Το πρωί της 28ης Οκτωβρίου έφθασαν στα περίχωρα της Θεσσαλονίκης τα πρώτα τμήματα της VII Βουλγαρικής Μεραρχίας, υπό τον στρατηγό Γκεόργκι Τοντόροφ (Georgi Todorov). Οι Βούλγαροι αξιωματικοί επιδίωξαν να εισέλθουν στην πόλη και ζήτησαν να υπογραφεί πρωτόκολλο παράδοσης αντίστοιχο με εκείνο που είχε υπογράψει ο Χασάν Ταχσίν πασάς με τους Έλληνες. Η ελληνική πλευρά απέρριψε το αίτημα: η Θεσσαλονίκη είχε ήδη παραδοθεί στον Ελληνικό Στρατό και ο Οθωμανός διοικητής βρισκόταν πλέον στην ελληνική αιχμαλωσία.

Ύστερα από διαπραγματεύσεις με τον διάδοχο Κωνσταντίνο, δόθηκε άδεια να εισέλθουν στην πόλη το πρωί της 29ης Οκτωβρίου δύο βουλγαρικά τάγματα, υπό την προϋπόθεση ότι θα συμμορφώνονταν με τις διαταγές του Έλληνα φρουράρχου. Στα τάγματα αυτά υπηρετούσαν οι δύο Βούλγαροι πρίγκιπες. ο Βόρις, ο μετέπειτα βασιλιάς της Βουλγαρίας Βόρις Γ΄και ο Κύριλλος, ο νεότερος αδελφός του. Ωστόσο, σύμφωνα με  ιστορικά στοιχεία του Γενικού Επιτελείου Στρατού, ορισμένα βουλγαρικά τμήματα εισήλθαν στην πόλη ήδη κατά τη διάρκεια της νύχτας, παρά τη συμφωνία. Και στις 29 Οκτωβρίου, αντί να περιοριστεί η παρουσία τους στα δύο εγκεκριμένα τάγματα, παρέλασε στους δρόμους της Θεσσαλονίκης ολόκληρο Βουλγαρικό σύνταγμα.

Η Ελληνική VII Μεραρχία ανέκοψε την περαιτέρω προώθηση των βουλγαρικών τμημάτων. ( Πύλη Ενημέρωσης Προσωπικού ΓΕΕΘΑ). Τα γεγονότα αυτά  αναδεικνύουν την ένταση ανάμεσα στους δύο Συμμάχους, η οποία κορυφώθηκε με τον Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο το 1913.

Μετά την απελευθέρωση

Πηγή : Academia EDU

Μετά την απελευθέρωση Στρατιωτικός διοικητής ανέλαβε ο πρίγκιπας Νικόλαος και εγκαταστάθηκε “εις το παρά τον Λευκόν Πύργον οίκημα του Δημοσίου (περίπου εις την σημερινήν θέσιν της Στρατιωτικής Λέσχης)”, όπως αναφέρει ο Χριστοδούλου. Γενικός Διοικητής Μακεδονίας διορίστηκε ο μακεδόνας υπουργός Δικαιοσύνης Κωνσταντίνος Ρακτιβάν. Μαζί του εισήλθε στην πόλη επιτελείο από ανώτερους διοικητικούς, δικαστικούς, οικονομικούς και διπλωματικούς υπαλλήλους, καθώς και 168 άνδρες της Κρητικής Χωροφυλακής με επικεφαλής τον αντισυνταγματάρχη πυροβολικού Ανδρέα Μομφεράτο για την τήρηση της τάξης και ασφάλειας της πόλης.

 

Ο ρόλος της Κρητικής Χωροφυλακής ήταν από τη φύση του απαιτητικός. Οι Βούλγαροι, κάποιες από τις Μεγάλες Δυνάμεις και μέρος του πληθυσμού (ιδίως εκ του Εβραϊκού στοιχείου) επιδίωκαν την αναρχία στην πόλη προσπαθώντας να παρουσιάσουν μία ελληνική διοίκηση αδύναμη να επιβάλει την τάξη. Δεν πρέπει επίσης να ξεχνούμε ότι ο πληθυσμός της πόλης ήταν ανομοιογενής με φυλετικές και θρησκευτικές αντιθέσεις. Σε αυτόν προστέθηκαν έλληνες και βούλγαροι αξιωματικοί και στρατιώτες, κομιτατζήδες, αιχμάλωτοι του τουρκικού στρατού και μουσουλμάνοι πρόσφυγες. Παρά τις δυσκολίες όμως η Κρητική Χωροφυλακή ανταποκρίθηκε με υπευθυνότητα, σοβαρότητα και αίσθημα δικαίου. Όπως με καλλιέπεια περιγράφει ο Χριστοδούλου, “ολίγας ημέρας βραδύτερον εφάνησαν οι πρώτοι Κρήτες Χωροφύλακες με τας γραφικάς των ενδυμασίας, ιδίως τας κυριακάτικας αυτάς. Και η εν Θεσ/νίκη παρουσία του καλώς οργανωμένου σώματος τούτου έκαμε την καλλιτέραν εντύπωσιν εις την τότε διεθνή κοινωνίαν της πόλης”.

Αρωγό και συνεργάτη σε αυτήν την προσπάθεια βρήκε η Κρητική Χωροφυλακή στα πρόσωπα των μελών και αθλητών του Γυμναστικού Συλλόγου “Ηρακλής“. Λόγω της παρουσίας των Βουλγάρων στην πόλη δημιουργούνταν διάφορα επεισόδια και ολόκληρες συνοικίες αναστατώνονταν, ιδίως τις νυχτερινές ώρες. Επιτροπή του συλλόγου εκ των Ν. Μάνου και Δ. Κοντορέπα παρουσιάστηκε στον αρχηγό της Δημόσιας Ασφαλείας και υπέβαλε τις υπηρεσίες του συλλόγου. Από τα μέλη και τους αθλητές του “Ηρακλή” συγκροτήθηκε τεσσαρακονταμελές σώμα οδηγών περιπολιών. Οι οδηγοί ήταν στη διάθεση της χωροφυλακής σε όλες τις νυκτερινές ώρες, εκτέλεσαν με φανατισμό καθήκοντα που τους ανατέθηκαν και απέσπασαν τους επαίνους του τότε διοικητή της χωροφυλακής, αντισυνταγματάρχη Μομφεράτου. Το Σώμα Οδηγών Περιπολιών (ή Οδηγών Χωροφυλάκων) προσέφερε τις υπηρεσίες του από τις αρχές Νοεμβρίου του 1912 μέχρι τα τέλη Φεβρουαρίου του 1913.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Η Μάχη στο Σαραντάπορο : Σύμφωνα με τον τύπο της εποχής, το πρωί της 9 Οκτωβρίου 1912 ο Ελληνικός στρατός πέρασε τα σύνορα και προέλασε μέχρι την διάβαση του Σαρανταπόρου την οποία οι Οθωμανοί εγκατέλειψαν, φοβούμενοι μην κυκλωθούν. Οι πρώτες Ελληνικές προφυλακές έφτασαν στα στενά της Πέτρας στις 10:00 το πρωί, ενώ οι Οθωμανοί, οι οποίοι είχαν αποφασίσει να αντισταθούν εκεί, ξεκίνησαν με πυροβολισμούς πρώτοι την μάχη. Όταν κατέφθασε και ο υπόλοιπος Ελληνικός στρατός ανεπτύχθη σε θέση μάχης και άρχισε να βάλει κατά των Οθωμανικών θέσεων, μαζί τους και το Ελληνικό πυροβολικό. Η μάχη διεκόπη την νύχτα και συνεχίστηκε την επόμενη μέρα, με αποτέλεσμα την κατάληψη της Διαβάσεως του Σαρανταπόρου από τις Ελληνικές δυνάμεις. Μετά την κατάληψη της Διαβάσεως άρχισε και η υποχώρηση των Τούρκων προς τα Σέρβια. Το απόγευμα της ίδιας ημέρας οι Τούρκοι υποχώρησαν προς την Κοζάνη καταδιωκόμενοι από τον Ελληνικό στρατό. Στις 11 Οκτωβρίου η μάχη είχε λήξει και το απόγευμα οι Ελληνικές δυνάμεις έμπαιναν στα Σέρβια απελευθερώνοντας τα και τυπικά. Στα Σέρβια εγκαταστάθηκε προσωρινά το Στρατηγείο και το γενικό επιτελείο. Σήμερα λειτουργεί Μουσείο της Μάχης του Σαρανταπόρου το οποίο γειτνιάζει με το τουρκικό Χάνι του Χατζηγώγου.

Η ίδρυση των Γιαννιτσών ως οικισμός ανάγεται στη βυζαντινή περίοδο· ωστόσο απέκτησε ιδιαίτερη σημασία μετά την κατάκτησή της από τον Οθωμανό στρατηλάτη Γαζή Αχμέτ Εβρενός, ο οποίος εγκαταστάθηκε στην περιοχή, όπου και απεβίωσε και ετάφη. Η ύπαρξη του τάφου του προσέδωσε στα Γιαννιτσά εξέχουσα θρησκευτική βαρύτητα, γεγονός που συνέβαλε στην τεράστια οικονομική, δημογραφική και αστική ανάπτυξή τους κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, οπότε και εξελίχθηκαν σε ιερή πόλη των Οθωμανών. Στο πλαίσιο αυτό ερμηνεύεται και η διαχρονική χρήση του προσωνυμίου «Μέκκα των Βαλκανίων» για την πόλη.^[6] Τέλος, σε μικρή απόσταση ανατολικά των Γιαννιτσών εντοπίζονται τα αρχαιολογικά κατάλοιπα της Πέλλας, πρωτεύουσας του βασιλείου της Μακεδονίας, στοιχείο που ενισχύει περαιτέρω τη γεωγραφική, ιστορική και αρχαιολογική σημασία της ευρύτερης περιοχής. Πηγή σημείωσης Wikipedia

Κωνσταντίνος Ρακτιβάν : Γεννήθηκε στο Μάντσεστερ της Αγγλίας και ήταν γιος του εμπόρου Δημητρίου Ρακτιβάν, με καταγωγή από τη Βέροια, και της Μαρίας Ισμηρίδου. Σπούδασε νομική στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, του οποίου έγινε διδάκτωρ το 1884. Ακολούθησε καριέρα δικαστικού διατελώντας την περίοδο 1887-1889 πρωτοδίκης Σύρου αλλά στη συνέχεια ιδιώτευσε με μεγάλη επιτυχία ως δικηγόρος και θεωρούνταν ένας από τους πιο επιτυχημένους νομικούς της εποχής. Το 1910 εκλέχτηκε για πρώτη φορά βουλευτής Αττικής, ενώ επανεκλέχτηκε το 1915. Το 1911 ορίστηκε εισηγητής στην αναθεώρηση του συντάγματος. Το 1912 διορίστηκε υπουργός δικαιοσύνης στην κυβέρνηση Βενιζέλου, κλείνοντας το δικηγορικό του γραφείο, θέση στην οποία παρέμεινε μέχρι το 1915. Την περίοδο 1912-1913 ήταν αντιπρόσωπος της ελληνικής κυβέρνησης στη Μακεδονία με σκοπό την οργάνωσή της.

Γυμναστικός Συλλόγος “Ηρακλής” : Η επίσημη αφετηρία του σημερινού συλλόγου τοποθετείται στις 29 Νοεμβρίου 1908, όταν ιδρύθηκε ο Μακεδονικός Γυμναστικός Σύλλογος «Ηρακλής». Πρώτος πρόεδρός του αναφέρεται ο ιατρός Α. Μάλτος. Η ίδρυση αυτή είχε ιδιαίτερη σημασία, η Θεσσαλονίκη δεν είχε ακόμη απελευθερωθεί και η δημιουργία ενός ελληνικού αθλητικού σωματείου αποτελούσε μέρος της ευρύτερης προσπάθειας για την ενίσχυση της συλλογικής ταυτότητας και της κοινωνικής ζωής του Ελληνισμού. Ο σύλλογος είχε ιδρυθεί σε μια εποχή κατά την οποία η εθνική ταυτότητα, η εκπαίδευση και η κοινωνική οργάνωση των Ελλήνων της Μακεδονίας είχαν ιδιαίτερη βαρύτητα.

Τα κυανόλευκα χρώματα, που συνδέθηκαν με την Ελληνική Σημαία, έγιναν διακριτικό στοιχείο της φυσιογνωμίας του.  Η ιστορία του Ηρακλή διασταυρώνεται με μια από τις σημαντικότερες καμπές στην ιστορία της Θεσσαλονίκης: τους Βαλκανικούς Πολέμους και την απελευθέρωση της πόλης το 1912.

Ανάρτηση : Αργύρης Τασιόπουλος