ΟΙ ΔΑΣΚΑΛΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΓΙΑΤΡΟΙ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ

• 2026.06.30
• Αργύρης Τασιόπουλος
• Διώνη Σακή

          Η «Δασκάλα της Παράγκας», είναι ένα συγκινητικό αφήγημα που κυκλοφόρησε ευρέως στο διαδίκτυο και αναφέρεται σε μια Πόντια πρόσφυγα δασκάλα, την «Κυρά-Ελένη», η οποία μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή φέρεται να δίδασκε παιδιά προσφύγων σε μια παράγκα στη Δραπετσώνα. Ωστόσο, δεν υπάρχουν σαφείς ιστορικές πηγές που να τεκμηριώνουν ότι πρόκειται για πραγματικό πρόσωπο ή ιστορικό γεγονός. Το κείμενο δημοσιεύεται ως λογοτεχνικό/αφηγηματικό έργο της συγγραφέως Άννας Δανάλη και συχνά αναπαράγεται ως εμπνευσμένη ιστορία για τον αγώνα των προσφύγων και τη σημασία της παιδείας. 

Σεβόμενοι τα πενευματικά δικαιώματα θα δημοσιεύσουμε δύο μόνο  μικρά αποσπάσματα από το έργο της Άννας Δανάλη, το οποίο μπορείτε να διαβάσετε ολόκληρο εδώ

“Την έλεγαν Κυρά-Ελένη. Στον Πόντο ήταν δασκάλα στο Παρθεναγωγείο της Τραπεζούντας. Είχε τελειώσει το Αρσάκειο. Μιλούσε ελληνικά, γαλλικά, και ποντιακά. Στην Ελλάδα έγινε εργάτρια στο καπνομάγαζο. 14 ώρες τη μέρα να διαλέγει φύλλα καπνού. Τα δάχτυλα κίτρινα, τα μάτια θολά από τη σκόνη. Αλλά το βράδυ… το βράδυ γινόταν πάλι δασκάλα. Η παράγκα της ήταν 3×3. Χώμα για πάτωμα. Τενεκές για σκεπή. Στον τοίχο είχε καρφώσει ένα μαυροπίνακα – ένα κομμάτι ξύλο βαμμένο με κάρβουνο. Κάθε απόγευμα, στις 6, χτυπούσε μια κατσαρόλα. Το «κουδούνι» και έρχονταν 40 παιδιά, ξυπόλητα, με ………….. και το μικρό της έργο τελειώνει με την παράγραφο : Από τα 40 παιδιά της παράγκας, τα 22 τελείωσαν το Γυμνάσιο. Τα 8 έγιναν δάσκαλοι. Ο Λάζαρος έγινε γιατρός. Η Μαρίκα έγινε νοσοκόμα. Στο γραφείο της, μέχρι που πέθανε το 1978, είχε τον μαυροπίνακα. Το ξύλο με το κάρβουνο και από κάτω έγραφε: «Πατρίδα είναι εκεί που σε θάβουν και εκεί που σε μαθαίνουν γράμματα.» Αυτές ήταν οι γυναίκες του Πόντου.
Δούλευαν σαν σκλάβες το πρωί. Και το βράδυ άναβαν το φως της γνώσης. Γιατί ήξεραν: «Ο αμόρφωτος σκύβει. Ο γραμματιζούμενος δεν σκύβει ποτέ.»

Μπορεί το έργο αυτό να είναι προιόν μυθοπλασίας, πίσω του κρύβεται η ιστορική πραγματικότητα. Πίσω από τις φωτοφραφίες 1-4 κρυβόταν ένας πολιτισμός 

 

         Στα πρώτα χρόνια μετά το 1922, πολλές μορφωμένες γυναίκες από την Τραπεζούντα, την Αργυρούπολη και την Κερασούντα εργάστηκαν σε παραπήγματα, εκκλησίες και πρόχειρες αίθουσες διδασκαλίας σε συνοικισμούς όπως η Καλαμαριά, η Νέα Σάντα, η Νέα Τραπεζούντα και η Δραπετσώνα. Πολλές μαρτυρίες αναφέρουν ότι οι πρώτες δασκάλες στους προσφυγικούς συνοικισμούς συχνά δίδασκαν χωρίς μισθό, με μοναδική αμοιβή τρόφιμα ή λίγα καυσόξυλα από τους γονείς των μαθητών. Τα σχολεία στεγάζονταν σε παράγκες, αποθήκες ή στρατώνες, γεγονός που πιθανότατα ενέπνευσε μεταγενέστερα λογοτεχνικά έργα όπως η «Δασκάλα της Παράγκας». Η αποστολή τους δεν ήταν μόνο να μάθουν γράμματα στα παιδιά αλλά και να διατηρήσουν τη γλώσσα, τα τραγούδια και τις παραδόσεις των χαμένων πατρίδων. Η εγκατάσταση των Ποντίων προσφύγων στη Μακεδονία συνδέθηκε στενά με την ίδρυση σχολείων και μορφωτικών συλλόγων.

Στον Πόντο πριν από το 1922 λειτουργούσαν εκατοντάδες ελληνικά σχολεία, ενώ το ποσοστό εγγραμματισμού των Ελλήνων του Πόντου ήταν ιδιαίτερα υψηλό για την εποχή. Οι Πόντιες δασκάλες θεωρούνταν φορείς εθνικής και πολιτιστικής συνέχειας και γι’ αυτό αποτέλεσαν συχνά στόχο διώξεων κατά την περίοδο των εκτοπισμών.

 

Το Κολλέγιο Ανατόλια (Αnatolia College) το σχολείο ιδρύθηκε το 1886 από Αμερικανούς ιεραπόστολους στη Μερζιφούντα της Μικράς Ασίας, νοτιοανατολικά της Σαμψούντας, ως σχολείο για Έλληνες και Αρμένιους. Οι χώροι του σχολείου στην Μικρά Ασία εμπεριείχαν 40 κτίρια Αμερικανικού αρχιτεκτονικού ρυθμού, συμπεριλαμβανομένου και του μεγαλύτερου νοσοκομείου στην Μικρά Ασία. Ο ιδρυτής του σχολείου ήταν ο Τσάρλς Τρέισι (Αγγλικά: Charles Tracy).

Τα πρώτα χρόνια του σχολείου σκιάστηκαν από πολλαπλές βαρβαρότητες. Το 1915 οι αρχές του Σουλτάνου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας πήραν Αρμένιες φοιτήτριες του σχολείου ως αιχμάλωτες, μέρος της Γενοκτονίας των Αρμενίων, όμως σώθηκαν χάρις τις προσπάθειες μίας Αμερικανίδας καθηγήτριας του σχολείου. Ξανά το 1920, τα μέλη της Λέσχης Ποντίων του σχολείου εκτελέστηκαν από τους Τούρκους, μαζί με τον υπεύθυνο καθηγητή τους μέρος της Γενοκτονίας των Ποντίων.  Το Κολλέγιο με 13 μαθητές, πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, μεταφέρθηκε στις πρώτες πρόχειρες εγκαταστάσεις στην περιοχή της Χαριλάου . Το Κολλέγιο Ανατόλια, ριζώσε στην πόλη της Θεσσαλονίκης και τις επόμενες δεκαετίες εξελίχθηκε σε έναν εκπαιδευτικό οργανισμό με πανελλήνια και διεθνή αναγνώριση.

Μερικά από τα ονόματα των Δασκάλων του Πόντου

Ευγενία Σκλαβενίτου : Υπήρξε μία από τις σημαντικές μορφές της γυναικείας εκπαίδευσης στον Πόντο. Δίδαξε σε ελληνικά σχολεία της Τραπεζούντας και συνέβαλε στη μόρφωση εκατοντάδων κοριτσιών σε μια εποχή όπου η γυναικεία εκπαίδευση δεν θεωρούνταν αυτονόητη. Μετά τον ξεριζωμό, το υψηλή επίπεδο της εκπαιδευσης στον ποντο συνεχίστηκε στην Ελλάδα από τις μαθήτριες και τις συναδέλφους της.

Άννα Θεοφυλάκτου : Ανήκε στη γενιά των μορφωμένων Ποντίων διδασκαλισσών που εργάστηκαν στα σχολεία της Τραπεζούντας και των γύρω περιοχών. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, πολλές εκπαιδευτικοί της ίδιας γενιάς βρέθηκαν σε προσφυγικούς συνοικισμούς της Μακεδονίας, όπου δίδαξαν σε πρόχειρες αίθουσες και παράγκες.

Δημήτρης Παπαδόπουλος Σταυριώτηs από το Σταυρί της Χαλδίας στον Πόντο. Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο κατέφυγε στη νότια Ρωσία, όπου ίδρυσε σχολείο για τα παιδιά της ελληνικής κοινότητας του Κουμπάν. Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση και τις αναταραχές βρέθηκε στη Θράκη και, ύστερα από τη Μικρασιατική Καταστροφή, εγκαταστάθηκε ως πρόσφυγας στην Αλεξανδρούπολη. Εκεί δίδαξε επί δεκαετίες σε σχολεία προσφυγικών συνοικισμών, βοήθησε στην οργάνωση της εκπαίδευσης των προσφυγόπαιδων και κατέγραψε λαογραφικό υλικό του Πόντου ώστε να μη χαθεί η μνήμη της πατρίδας του.

Θάλεια Σαουλίδου : Μία από τις γυναίκες που δραστηριοποιήθηκαν αμέσως μετά την προσφυγιά στη στήριξη νέων κοριτσιών και στην εκπαίδευσή τους μέσα από προσφυγικούς συλλόγους της Μακεδονίας.

Η Υγειονομική Περίθαλψη και οι Γιατροί του Πόντου.

Το υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης τροφοδότησε όλες τις επιστήμες, ας σταθούμε στην Υγειονομική Περίθαλψη στον Πόντο. Το Φροντιστήριο Τραπεζούντας αποτέλεσε βασικό φυτώριο μορφωμένων νέων που συνέχισαν σπουδές στην ιατρική και άλλες επιστήμες.

Από τα τέλη του 19ου αιώνα έως το 1922, οι μεγάλες ελληνικές κοινότητες της Τραπεζούντας, της Σαμψούντας και της Κερασούντας διέθεταν:

• νοσοκομεία και φιλανθρωπικά θεραπευτήρια,
• γιατρούς εκπαιδευμένους στην Αθήνα, στην Κωνσταντινούπολη και στην Ευρώπη,
• φαρμακεία,
• κοινοτικές υγειονομικές υπηρεσίες,
• γυναικεία φιλανθρωπικά σωματεία που παρείχαν νοσηλευτική φροντίδα.

Χειρουργική Ομάδα

Ο Κανονισμός του Νοσοκομείου είναι διαθέσιμο στην Ηλεκτρονική Βιβλιοθήκη της ΕΕΥΕΔ και εδώ . Αξίζει να τον διαβάσετε.

Η υψηλή στάθμη της ελληνικής παιδείας στον Πόντο συνέβαλε στην ανάδειξη πολλών επιστημόνων, μεταξύ αυτών και ιατροί όπως :

Φίλων Κτενίδης Ήταν γιατρός από την Τραπεζούντα, απόφοιτος της Ιατρικής Σχολής της Κωνσταντινούπολης. Για πολλούς Ποντίους θεωρείται η σημαντικότερη πνευματική μορφή του προσφυγικού Ποντιακού Ελληνισμού. Υπηρέτησε ως στρατιωτικός γιατρός. Βίωσε τους διωγμούς και τον ξεριζωμό. Εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη ως πρόσφυγας. Υπήρξε από τους σημαντικότερους διασώστες της ιστορίας και της παράδοσης του Πόντου. Ίδρυσε το περιοδικό «Ποντιακή Εστία» και έγραψε ιστορικά και λογοτεχνικά έργα για τον Πόντο.

Θεοφύλακτος Θεοφυλάκτου (1884–1961). Ολοκλήρωσε το Φροντιστήριο Τραπεζούντας, φοίτησε στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, αναγορεύτηκε διδάκτωρ Χειρουργικής και Μαιευτικής (1907) και εξειδικεύτηκε στην Οφθαλμολογία και Ωτορινολαρυγγολογία στο Παρίσι. Επιστρέφοντας στον Πόντο, άσκησε ενεργό ιατρικό έργο στην Τραπεζούντα και αργότερα στη Θεσσαλονίκη, προσφέροντας υπηρεσίες στους πρόσφυγες. Συνδύασε επιστημονική κατάρτιση με έντονη κοινωνική και εθνική δράση, συμβάλλοντας καθοριστικά στη διατήρηση και ανάπτυξη του ποντιακού ελληνισμού στην Ελλάδα του 20ού αιώνα.

Μετά το 1922 και την  εκρίζωση του ελληνικού πληθυσμού, τα ελληνικά φιλανθρωπικά ιδρύματα έκλεισαν, οι Έλληνες γιατροί εγκατέλειψαν την περιοχή ή εκτοπίστηκαν, μεγάλο μέρος της ιατρικής παράδοσης του ελληνισμού της Τραπεζούντας μεταφέρθηκε στη Θεσσαλονίκη, την Καλαμαριά, την Καβάλα και άλλες προσφυγικές περιοχές της Ελλάδας.

Μικρή Ιστορική Αναδρομή του Πόντου

           Η Ελληνική παρουσία στον Πόντο ξεκινά με τον αποικισμό των παραλίων του Εύξεινου Πόντου από Ιωνικές πόλεις το ~750–700 π.Χ. ιδρύεται η Σινώπη από Μιλήσιους αποίκους και από εκεί ιδρύονται ή επηρεάζονται η Κερασούντα, Τραπεζούντα, Οινόη, Αμισός (Σαμψούντα) που ήταν ελληνικές αποικίες (πόλεις-κράτη) με γλώσσα, θεσμούς και πολιτισμό ελληνικό. Σινώπη υπήρξε το βασικό “ορμητήριο” της ελληνικής παρουσίας στον Εύξεινο Πόντο. Στην  Κλασική & Ελληνιστική περίοδο (5ος–1ος αι. π.Χ.) οι  πόλεις του Πόντου ανήκουν σε δίκτυο ελληνικών αποικιών και εμφανίζεται το Βασίλειο του Πόντου (3ος αι. π.Χ.), ο Πόντος γίνεται ισχυρό ελληνιστικό κράτος με ελληνική διοίκηση και πολιτισμό. Στην  Ρωμαϊκή περίοδο (1ος αι. π.Χ. – 4ος αι. μ.Χ.) ο Πόντος ενσωματώνεται στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία οι πόλεις παραμένουν ελληνόφωνες η ελληνική γλώσσα κυριαρχεί στην καθημερινή ζωή και στη διοίκηση. Στην Βυζαντινή περίοδο (4ος – 15ος αι. μ.Χ.) ο Πόντος γίνεται τμήμα της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (Βυζάντιο). Μετά το 1204 δημιουργείται η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας (ένα ανεξάρτητο ελληνικό κράτος στον Πόντο). Την  Οθωμανική περίοδο (1461–1923) το 1461 γίνεται η κατάκτηση της Τραπεζούντας, ο Ελληνικός πληθυσμός παραμένει στον Πόντο για αιώνες και διατηρεί, γλώσσα (ποντιακή ελληνική), θρησκεία, σχολεία και κοινότητες (π.χ. Φροντιστήριο Τραπεζούντας).  Τέλος της παρουσίας (1914–1923), Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, Εκτοπίσεις, τάγματα εργασίας, πορείες θανάτου, και το 1923 η ανταλλαγή πληθυσμών και  τέλος της ιστορικής παρουσίας των Ελλήνων στον Πόντο.

Κατάφεραν οι “Φίλοι μας” Τούρκοι να ξεριζώσουν ένα “διαμάντι πολιτισμού” 2.700 ετών, για επιβεβαιώσουν ακομη μια φορά το ρητό “Όπου πατά Τούρκου πόδι, χορτάρι σε φυτρώνει“.

Επιμέλεια Ανάρτησης : Αργύρης Τασιόπουλος